Bugün bildiğimiz forex piyasası, para birimlerinin serbestçe dalgalandığı bir düzenin ürünü. Ama bu düzen tarihsel olarak yeni — yarım asırdan biraz fazla. Öncesinde kurlar sabitti ve döviz ticareti bugünkü anlamıyla mümkün değildi.
Bretton Woods düzeni (1944-1971)
İkinci Dünya Savaşı sona ererken, 1944’te New Hampshire’ın Bretton Woods kasabasında toplanan 44 ülke savaş sonrası para sistemini kurdu. Sistem iki kademeliydi: ABD doları altına sabitlendi (ons başına 35 dolar), diğer para birimleri de dolara sabitlendi.
Bu düzende kurlar dar bantlarda hareket ediyordu. Merkez bankaları kuru bandın içinde tutmakla yükümlüydü. Spekülatif döviz ticareti için gereken dalgalanma yoktu.
Aynı konferansta Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası’nın temelleri atıldı.
Nixon şoku ve sistemin çöküşü (1971)
1960’lara gelindiğinde ABD’nin altın rezervleri, dolaşımdaki dolar miktarını karşılayamaz hale gelmişti. Vietnam Savaşı harcamaları ve artan dış açık baskıyı büyüttü.
15 Ağustos 1971’de ABD Başkanı Richard Nixon, doların altına çevrilebilirliğini tek taraflı olarak askıya aldı. Bu karar tarihe Nixon şoku olarak geçti ve Bretton Woods sistemini fiilen sona erdirdi.
1973’e gelindiğinde büyük ekonomiler dalgalı kur rejimine geçmişti. Para birimleri artık birbirine karşı piyasada belirlenen fiyatlardan işlem görüyordu. Modern forex piyasası bu noktada doğdu.
Plaza Anlaşması (1985)
Dalgalı kur döneminin erken örneklerinden biri, 1985’te New York’taki Plaza Hotel’de imzalanan anlaşmaydı. ABD, Japonya, Batı Almanya, Fransa ve İngiltere doların değerini düşürmek için koordineli müdahale kararı aldı.
Anlaşma, merkez bankalarının kur üzerinde ne kadar etkili olabileceğini gösteren bir örnek olarak hâlâ referans gösteriliyor.
Elektronik işlem ve bireysel yatırımcının girişi
1990’lara kadar döviz ticareti telefon ve teleks üzerinden, bankalar arasında yürüyordu. Elektronik işlem platformlarının yaygınlaşması piyasayı iki açıdan değiştirdi: fiyat oluşumu hızlandı ve işlem maliyetleri düştü.
2000’li yıllarda internet tabanlı platformlar bireysel yatırımcıya kapıyı açtı. Daha önce yalnızca kurumsal katılımcılara ait olan piyasaya, küçük teminatlarla ve yüksek kaldıraçla giriş mümkün hale geldi.
Bu erişim genişlemesi düzenleyici sorunları da beraberinde getirdi. Yüksek kaldıraç, denetimsiz platformlar ve yatırımcı mağduriyetleri 2010’lardan itibaren dünya çapında düzenleyici müdahaleleri tetikledi.
Türkiye’de forexin yasal geçmişi
Türkiye’de döviz rejimi kademeli olarak serbestleşti.
1980 — 24 Ocak Kararları dışa açık ekonomi politikasının başlangıcı oldu.
1989 — Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile sermaye hareketleri büyük ölçüde serbestleşti ve Türk lirası konvertibl hale geldi.
2001 — Şubat krizinin ardından Türkiye dalgalı kur rejimine geçti. Kur artık piyasada belirlenmeye başladı.
2011 — Forex işlemleri ilk kez düzenleyici çerçeveye alındı. 27 Ağustos 2011’de Resmî Gazete’de yayımlanan “Kaldıraçlı Alım Satım İşlemleri ve Bu İşlemleri Gerçekleştirebilecek Kurumlara İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ” 31 Ağustos 2011’de yürürlüğe girdi. Bu tarihten itibaren kaldıraçlı işlemler yalnızca SPK tarafından yetkilendirilmiş aracı kurumlar üzerinden yapılabilir hale geldi.
2017 — SPK, III-37.1.b sayılı tebliğ değişikliğiyle azami kaldıracı 100:1’den 10:1’e düşürdü ve asgari başlangıç teminatını 20.000 TL’den 50.000 TL’ye çıkardı.
Ölçek nereye geldi
BIS 1986’dan beri üç yılda bir piyasa büyüklüğünü ölçüyor. En güncel çalışma Nisan 2025’te yapıldı ve günlük ortalama işlem hacmini 9,6 trilyon dolar olarak buldu — 2022’deki 7,5 trilyon dolara göre %28 artış.
Yarım asır önce sabit kurlarla yönetilen bir alan, bugün dünyanın en büyük finansal piyasası.
Kaynaklar: BIS, “OTC foreign exchange turnover in April 2025”, 30 Eylül 2025. SPK, Kaldıraçlı Alım Satım İşlemleri Tebliği, Resmî Gazete 27.08.2011 / 28038. SPK, Tebliğ III-37.1.b, Resmî Gazete 10.02.2017 / 29975.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.
Bugünkü işleyiş için: Forex Nedir? · Yasal sınırların ayrıntısı: Kaldıraçlı İşlem Nedir?